ابواب ثلاثی مزید

ابواب ثلاثی مزید چگونه اند؟

زمان مطالعه: ۲ دقیقه

 

فعل ثلاثی مزید چه فعلی است؟

ثلاثی به معنای سه حرفی است. در عربی فعل از این لحاظ به دو دسته تقسیم می شود. شامل:

  • ثلاثی مجرد
  • ثلاثی مزید

مجرد نیز همانگونه که می دانیم، به معنای تنهاست. و فعل مجرد نیز فعلی که صیغه ی ماضی آن تنها از سه حرف تشکیل شده است.

اما ثلاثی مزید فعلی است که صیغه ماضی آن بیش از سه حرف دارد امّا حروف اصلی آن تنها سه حرف است و بقیه حروف، زائد می باشند.

مصدرهای افعال مجرد وزن های معینی نداشته و سماعی هستند یعنی ما مصادر فعل ها ثلاثی مجرد را از طریق اعراب آن ها می شناسیم.

اما مصدرهای فعل های ثلاثی مزید، قیاسی هستند یعنی دارای وزن مشخصی هستند که باید این وزن ها را که باب نامیده می شوند، بشناسیم .

افعال ثلاثی مزید دارای ۱۰ باب هستند امّا در دروس دبیرستان، ۸ باب از این ابواب را می آموزیم.  هر یک از این ابواب دارای معانی و تعداد حروف مختلفی هستند.

باب «إفعال»

که وزنِ معلوم ماضی، مضارع و مصدر آن به صورت زیر است:

أَفعَلَ                  یُفعِلُ                  إِفعال

یعنی سه حرف اصلی هر فعل را در قالب این وزن برده و آن را می سازیم. مانند:

حسن:   أحسن/  یُحسِنُ/  إِحسان

کرم:      أکرم/  یُکرِمُ/  إکرام

معنای باب إفعال

این باب معمولا به منظور متعدی کردن یک فعل لازم به کار می رود. که اصطلاحاً بدان تعدیه گفته می شود یعنی چنانچه بخواهیم فعل لازمی را تبدیل به یک فعل متعدی کنیم آن را به باب «إفعال» می بریم مانند:

حسن: نیکو شد                                          ظهر: آشکار شد                           طَهُرَ: پاک شد

أحسن: نیکی کرد                                        أظهر: آشکار کرد                          أطهر: پاک کرد

مجهول این باب بر وزن : «اُفعِلَ- یُفعَلُ» می باشد.

پس ماضی و مضارع مجهول این فعل بدین شکل ساخته می شود. مثال:

ماضی مجهول: اُکرِمَ/  اُکرِما/  اُکرِموا/…

مضارع مجهول: یُکرَمُ /  یُکرَمانِ /  یُکرَمونَ /…

نکته!

در امر حاضر این باب همزه ای که در ابتدای فعل برای سهولت در تلفظ افزوده می شود، مفتوح است و این امر متعلق به همین باب است.

باب «تفعیل»

وزن ماضی، مضارع و مصدر این باب چنین است:

فَعَّلَ         یُفَعِّلُ        تفعیل

مانند: مَدَّدَ /  یُمَدِّدُ / تمدید

معنای باب تفعیل

باب تفعیل نیز مثل باب «إفعال» به منظور متعدی کردن فعل لازم به کار می رود.

فرح: خوشحال شد                                      صَدَقَ: راست گفت

فَرَّحَ: خوشحال کرد                                      صَدَّقَ: تصدیق کرد

مجهول این باب نیز به صورت زیر است:

فُعِّلَ        یُفَعَّلُ

مثال:

ماضی مجهول: صُرِّفَ / صُرِّفا / صُرِّفوا /…

مضارع مجهول: یُصَرَّفُ / یُصَرَّفانِ / یُصَرَّفونَ /….

نکته!

امر حاضر این باب، همزه ای در ابتدای آن اضافه نمی گردد زیرا اولین حرف آن متحرک است.

باب «مفاعله»

وزن های این باب نیز:

فاعَلَ /      یُفاعِلُ /         مُفاعَلَه

جاهَدَ / یجاهِدُ / مجاهَدَه

معنای باب «مفاعله»

باب « مفاعله»مشارکت متقابل دو شخص یا دو چیز در یک فعل را می رساند.

نکته!

همان گونه که مشاهده کردید، امر حاضر این باب نیز همچون باب «تفعیل» نیاز به همزه در ابتدای آن ندارد زیرا حرف اول آن متحرک است.

مجهول باب مفاعله

ماضی مجهول: ضورِبَ / ضوربا / ضوربوا /…

مضارع مجهول: یُضارَبَ- بر وزن یُفاعَل «مفتوح العین»- / یُضارَبان / یضارَبونَ /…

نکته!

برای ساخت ماضی مجهول از این فعل، چون حرف اول آن مضموم می شود و تلفظ آن با «الف»، بعد آن سازگار نیست. پس حرف دوم “الف” مطابق با حرکت ضمه تغییر می کند تا تلفظ آن راحت تر شود و در نتیجه قاعده «فاعَلَ» تبدیل به «فوعِلَ» می شود.

نکته!

گاهی مصدر این باب بر وزن «فِعال» می آید: «مجاهده» یا «جهاد».

نکته مهم دیگر این است که فعل ماضی این سه باب تنها یک حرف زائد دارد: «أفعَلَ»، «فعَّل» و «فاعل».

 

2 یک نظر

  1. مهسا احمدی پاسخ

    چرا توضیح بقیه‌ی باب ها رو قرار ندادید من همه ی باب ها رو بلدم اما برای معلوم یا مجهول بودنشون توی سوالات اعراب گذاری مشکل دارم

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *