زمان مطالعه: ۴ دقیقه

با سلام و احترام خدمت شما مخاطبین عزیز وبلاگ بین جو (Binjo)، در این مقاله قصد تا با زبانی ساده به معرفی آرایه ادبی جناس در ادبیات فارسی بپردازیم. این مقاله برای دانش آموزان هر دو دوره اول و دوم متوسطه و همچنین مخاطبین آزمون سراسری کنکور مفید خواهد بود.

آرایه ادبی جناس از نوع آرایه‌های ادبی لفظی به شمار می‌رود. منظور از آرایه‌های ادبی لفظی این است که کلمات یک شعر یا نثر را زیبا می‌کنند. به عبارت دیگر، استفاده از آرایه‌ های ادبی لفظی موجب زیبایی و خوش آهنگی یک شعر یا نثر می‌شود. با ما تا انتهای این مقاله همراه باشید تا به طور کامل‌تری با آرایه ادبی جناس آشنا شوید.

این مقاله برای دانش آموزان هر دو دوره اول و دوم متوسطه و همچنین مخاطبین آزمون سراسری کنکور مفید خواهد بود.

انواع جناس - آرایه ادبی جناس

آرایه جناس

واژه جناس ماهیتاً عربی بوده و به معنای هم جنس بودن است. لازم به ذکر است که که در برخی مراجع واژه تجنیس به جای واژه جناس به کار می‌رود. همچنین در زبان انگلیسی واژه Paronomasia به معنای جناس است.

به طور کلی منظور از آرایه جناس، استفاده از دو یا چند کلمه است که این کلمات در تلفظ (لفظ) شبیه به یکدیگر (هم جنس باشند) و در معنی با یکدیگر متفاوت باشند.

ارکان جناس | انواع جناس

منظور از ارکان جناس‌، دو کلمه متجانس است. به عبارتی چهار عنصر زیر در دو یا تعداد بیشتری کلمه متجانس (کلمات استفاده شده برای آرایه ادبی جناس)، انواع جناس را تشکیل می‌دهند.

  • نوع حروف
  • تعداد حروف
  • ترتیب حروف
  • شکل حروف

ادبیات فارسی دوره اول و دوم متوسطه

با توجه به مبحث ارکان جناس‌، دسته‌بندی‌های مختلفی از آرایه ادبی جناس وجود دارد که شاید پرداختن به همه آن‌ها خارج از حوصله این مقاله و هدف ادبیات فارسی دوره اول و دوم متوسطه باشد. لازم به ذکر است که در ادبیات فارسی دوره متوسطه دسته‌بندی زیر برای انواع جناس ارائه می‌شود.

  • جناس تام یا جناس همسان
    • معنی : استفاده از دو واژه کاملاً یکسان (لفظی و نوشتاری) با معنای متفاوت
  • جناس ناقص یا جناس ناهمسان
    • معنی : تفاوت دو کلمه در موارد آوایی یا تفاوت در ارکان جناس (نوع، تعداد، ترتیب و شکل حروف)
  • جناس اشتقاق
    • معنی : استفاده از دو کلمه هم ریشه در حروف اصلی

نکته ! جناس هم در شعر و هم در نثر به کار می‌رود.

در ادامه این مقاله به ارائه مثال‌هایی از سه دسته بندی اصلی در کتاب‌های ادبیات فارسی دوره اول و دوم متوسطه خواهیم پرداخت.

جناس تام | جناس همسان

همان‌طور که پیشتر گفته شد، منظور از آرایه ادبی جناس تام، استفاده از دو کلمه کاملاً یکسان (چه لفظی و چه نوشتاری) با معنای متفاوت است.

مثال ۱

خرامان بشد سوی آب روان / چنان چون شده باز یابد روان

در این بیت فوق، کلمه روان دارای جناس تام یا همسان است. چرا که در مصراع نخست به معنای جاری و در مصراع دوم به معنی جان و روح است.

مثال ۲

بهرام که گور می گرفتی همه عمر / دیدی که چگونه گور بهرام گرفت

در بیت فوق گور در مصراع اول به معنای گورخر و در مصراع دوم به معنای قبر است.

مثال ۳

گفتی اسرار در میان آور / کو میان اندر این میان که منم

در بیت فوق، واژه میان در مصراع اول به معنای به میان آوردن (گفتگو کردن) است. میان دوم به معنای کمر و میان سوم به معنای میانه است.

مثال ۴ (جناس مماثل | مانند هم)

به یاد لعل تو و چشم مست می‌گونت / ز جام غم می لعل‌ی که می‌خورم خون است

در مثال فوق کلمه لعل در هر دو مصراع به معنای نوعی سنگ است. ولی در مصراع اول منظور شاعر استعاره از لب (شباهت لب از حیث رنگ قرمز به سنگ لعل) بوده و در مصراع دوم منظور، رنگ سرخ سنگ لعل است. در این مثال دو کلمه لعل جناس مماثل (همانند) محسوب می‌شوند که خود جناس تام نیز به حساب می‌آید.

  • در مثال فوق، ی متصل به لعل در مصراع دوم، متجانس بودن کلمات را برهم نمی‌زند. به طور کل ی نکره، علامت جمع، تر و ترین متصل‌، تاثیری در جناس بودن کلمات ندارد.

می‌توان گفت تفاوت در معنا‌، شرط اصلی جناس بودن کلمات است. به همین دلیل کلمات مخفف نظیر اگر و گر یا ره و راه آرایه ادبی جناس تشکیل نمی‌دهند.

انواع جناس

جناس های ناقص

جناس ناقص یا غیر تام یا ناهمسان زمانی به وجود می‌آید که دو واژه موجود در یک بیت یا عبارت در یکی از موارد آوایی زیر با هم اختلاف جزیی داشته باشند:

الف) جناس ناقص حرکتی

در این نوع جناس اختلاف در صداهای کوتاه ( اِعراب ) وجود دارد، نظیر:

  • کَند / کُند ، منکِر / منکَر ، مَلِک / مُلک و … .
  • سوزد مرا ، سازد مرا در آتش اندازد مرا و زمن رها سازد مرا ، بیگانه از خویشم کند:  اختلاف در حروف وسط (و،ا)

ب) جناس ناقص اختلافی (مُطَرّف)

در جناس مطرّف، اختلاف واژه تنها در یک حرف وجود دارد. حرف در اینجا معادل صامت ها و مصوت های بلند است )

  • اختلاف در حرف آغازین: ناز / باز ، راد / باد / داد و …
  • اختلاف در یکی از حروف میانی : آستین / آستان ، بیزار / بازار و …
  • اختلاف در حرف آخر : با / بو ، بار / باز و … .

مانند تنگ و ننگ که در حرف اول تفاوت دارند.

پ ) جناس ناقص افزایشی ( زائد ) 

زمانی که یک واژه از واژه دیگر یک حرف بیشتر دارد، جناس ناقص افزایشی شکل گرفته است.

  • – در ابتدا یک حرف بیشتر دارد : کمین / مین ، شما / ما و …
  • – در میانه یک حرف بیشتر دارد : مین / میان ، خاص / خلاص و ...
  • – در آخر یک حرف بیشتر دارد : قیام / قیامت ، نام / نامی و

ت ) یک واژه از ترکیب دو واژه دیگر پدید می آید . مانند :

دل خلوت خالص دلبر آمد / دلبر زکرم به دل بر آمد.( در انتهای مصراع دوم ،‌ دل و بر به صورت دو جز مستقل از هم به کار رفته اند اما در مصراع نخست و در ابتدای مصراع دوم ، دلبر از ترکیب این دو پدید آمده است . )

ث ) جناس ناقص قلب

در جناس ناقص قلب، اختلاف دو واژه در جابه جایی حروف است. مانند:

بنات / نبات ، قلب / لقب ، امهال / اهمال و …

مطلب آرایه های ادبی پرکاربرد رو خوندی؟

امیدواریم تا این مقاله مورد پسند شما عزیزان واقع شده باشد. در انتها پیشنهاد می‌کنیم تا نگاهی بر مقالات زیر نیز داشته باشید.

میانگین امتیازات ۵ از ۵