جناس و انواع آن

آرایه ادبی جناس چیست؟

زمان مطالعه: ۲ دقیقه

با سلام و احترام خدمت شما مخاطبین عزیز وبلاگ بین جو (Binjo)، در این مقاله قصد معرفی آرایه ادبی جناس در ادبیات فارسی را داریم.

آرایه جناس

آرایه ی جناس در دو نوع اصلی طبقه بندی می شود:

  1. جناس تام
  2. جناس های غیر تام (ناقص)

نکته!

جناس هم در شعر و هم در نثر به کار می رود.

جناس تام

هر گاه واژه ای دو بار در یک بیت یا عبارت به کار رفته باشد اما با این وجود بار معنایی متفاوتی داشته باشد، آرایه ی جناس تام به وجود آمده است.

مثال

  • خرامان بشد سوی آب روان / چنان چون شده، باز یابد روان

در این مثال، کلمه روان دارای جناس تام است. زیرا در مصراع نخست به معنی جاری، و در مصراع دوم به معنی جان و روح است.

  • بهرام که گور می گرفتی همه عمر / دیدی که چگونه گور بهرام گرفت

گور در مصراع اول به معنی گورخر و در بعدی به معنای قبر است.

جناس های ناقص

جناس ناقص یا غیر تام نیز زمانی به وجود می آید که دو واژه موجود در یک بیت یا عبارت در یکی از موارد آوایی زیر با هم اختلاف جزیی داشته باشند:

الف) جناس ناقص حرکتی

در این نوع جناس اختلاف در صداهای کوتاه ( اِعراب ) وجود دارد، نظیر:

  • کَند / کُند ، منکِر / منکَر ، مَلِک / مُلک و … .
  • سوزد مرا ، سازد مرا در آتش اندازد مرا و زمن رها سازد مرا ، بیگانه از خویشم کند:  اختلاف در حروف وسط (و،ا)

ب) جناس ناقص اختلافی (مُطَرّف)

در جناس مطرّف، اختلاف واژه تنها در یک حرف وجود دارد. حرف در اینجا معادل صامت ها و مصوت های بلند است )

  • اختلاف در حرف آغازین: ناز / باز ، راد / باد / داد و …
  • اختلاف در یکی از حروف میانی : آستین / آستان ، بیزار / بازار و …
  • اختلاف در حرف آخر : با / بو ، بار / باز و … .

مانند تنگ و ننگ که در حرف اول تفاوت دارند.

پ ) جناس ناقص افزایشی ( زائد ) 

زمانی که یک واژه از واژه دیگر یک حرف بیشتر دارد، جناس ناقص افزایشی شکل گرفته است.

  • – در ابتدا یک حرف بیشتر دارد : کمین / مین ، شما / ما و …
  • – در میانه یک حرف بیشتر دارد : مین / میان ، خاص / خلاص و ...
  • – در آخر یک حرف بیشتر دارد : قیام / قیامت ، نام / نامی و

ت ) یک واژه از ترکیب دو واژه دیگر پدید می آید . مانند :

دل خلوت خالص دلبر آمد / دلبر زکرم به دل بر آمد.( در انتهای مصراع دوم ،‌ دل و بر به صورت دو جز مستقل از هم به کار رفته اند اما در مصراع نخست و در ابتدای مصراع دوم ، دلبر از ترکیب این دو پدید آمده است . )

ث ) جناس ناقص قلب

در جناس ناقص قلب، اختلاف دو واژه در جابه جایی حروف است. مانند:

بنات / نبات ، قلب / لقب ، امهال / اهمال و …

مطلب آرایه های ادبی پرکاربرد رو خوندی؟

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *