زمان مطالعه: ۲ دقیقه

تعریف سجع

به واژه هایی که در پایان دو جمله می آیند و از نظر صامت و مصوّت های پایانی، در وزن یا حروف و یا هر دوی آن ها هماهنگ باشند، کلمات مسجع و به آهنگ برخاسته از آن ها سجع می گویند.

سجع در جمله یا کلامی به کار می رود که حداقل دارای دو جمله و یا دو قسمت باشد. نوشته و نثر مسجع، نثر آهنگین نیز گفته می شود. می توان گفت سجع در نثر، مانند قافیه در شعر است.

نکته!

اگر کلمات تکراری در قسمت پایانی وجود داشته باشد، سجع قبل از آن می آید. همچنین گاهی در جملات مسجّع، ممکن است افعال به قرینه لفظی و یا معنوی حذف شده باشند.

مثال

منت خدای را عزوجل که طاعتش موجب قربت است و به شکر اندرش مزید نعمت ← فعل است در جمله دوم به قرینه لفظی حذف شده است.

خلاف راه صواب است و نقض رای اولوالباب / که ذوالفقار علی در نیام و زبان سعدی در کام ← فعل “باشد” در اینجا به قرینه معنوی حذف شده است.

انواع سجع

۱.سجع متوازن

در این نوع سجع، کلمات فقط در وزن اشتراک دارند. مثال:

ملک بی دین باطل است و دین بی ملک ضایع  ← در اینجا وزن کلمات باطل و ضایع یکی است.

طالب علم عزیز است و طالب مال ذلیل ← دو کلمه عزیز و ذلیل در وزن یکسانند و دارای دو هجای کوتاه و کشیده هستند.

۲.سجع مطرف

کلمات سجع تنها در حرف، حروف یا واج های پایانی با هم اشتراک دارند.

مثال

الهی عذر ما بپذیر، بر عیب های ما مگیر.

محبت را غایت نیست از بهر آنکه محبوب را نهایت نیست.

کلمه غایت با دو هجا و کلمه نهایت دارای سه هجا هستند، پس این دو کلمه هم وزن نیستند بلکه فقط در حرف آخر مشترک هستند.

۳.سجع متوازی

در این سجع نیز، کلمات سجع هم در حرف پایانی و هم در وزن مشترک هستند. این نوع سجع، زیبا و خوش آهنگ تر بوده و به همین دلیل ر متون فارسی کاربرد بیشتری نیز دارد.

←  اشتراک در وزن + اشتراک در واج های پایانی

مثال

هنر چشمه ی زاینده است و دولت پاینده.

باران رحمت بی حسابش همه را رسیده و خوان نعمت بی دریغش همه جا کشیده.

نکته!

هر زمان سجع ها در یک جمله در کنار هم به کار روند، تضمین المزدوج نامیده می شوند.

مثال: به گوش هوش نیوش از من و به عشرت کوش/   که این سخن، سحر از هاتفم به گوش آمد

نمونه های متون فارسی دارای آثار مسجع

مناجات نامه خواه عبدالله انصاری (قرن پنجم)، بهارستان جامی، گلستان سعدی، کلیله و دمنه از نصرالله منشی و … .

میانگین امتیازات ۵ از ۵