زمان مطالعه: ۴ دقیقه

سفر آب درون زمین

حیات بسیاری از موجودات کره زمین به منابع آب وابسته است. همان طور که در فصل گذشته مطالعه کردیم، آب های روی سطح زمین به دو گروه آب های شیرین و آب های شور تقسیم می شوند. در این میان یکی از منابع مختلف آب های شیرین جهان، آب های زیر زمینی هستند. در این فصل با موضوع آب های زیرزمینی آشنا می شویم.

آب های زیرزمینی

آب های زیرزمینی بعد از یخچال ها، بیشترین منابع ذخیره ای آب های شیرین هستند. در کشور ما نیز از گذشته، با حفر چاه و قنات راه های دستیابی به این منابع را فراهم کرده اند.

عامل شکل گیری آب های زیرزمینی

اصلی ترین عامل شکل گیری آب‌های زیر زمینی، جاذبه زمین و خاصیت نفوذ آب به لایه های زیرین خاک است. به این صورت که آب های سطحی زمین (مانند بارش باران، آب شدن برف و یخ، نفوذ آب از بستر رودخانه ها و دریاچه ها) از طریق شکاف ها و فضا های خالی خاک، باعث به وجود آمدن آب های زیرزمینی می شود.

نفوذ پذیری خاک

به خاک یا سنگی که آب بتواند درون آنها وارد شود نفوذ پذیری خاک می گویند. مانند ماسه سنگ.

نفوذ ناپذیری خاک

به خاک یا سنگی که آب نتواند درون آن ها نفوذ کند، نفوذ ناپذیر خاک می گویند. مانند خاک رس.

تفاوت نفوذپذیری شن و ماسه و خاک رس

شن و ماسه ذراتی درشت هستند و فضاهای خالی شان زیاد است بنابراین آب را به راحتی از خود عبور می دهند، ولی ذرات رس دانه ریز هستند و فضاهای خالی بین شان بسیار کم است. بنابراین آب نمی تواند به خوبی در آن نفوذ کند.

نکته: اگر نفوذ پذیری خاک خیلی زیاد یا خیلی کم باشد،آن خاک برای کشاورزی مناسب نمی باشد. زیرا آب را در خود نگه نمی دارد و در نتیجه ریشه ها به طور مناسب از آب استفاده نمی کنند.

عوامل موثر در میزان نفوذ آب درون زمین

اندازه ذرات تشکیل دهنده خاک

هر چه ذرات خاک درشت تر باشند و فضای خالی شان بیشتر باشد ، آب بیشتری در زمین نفوذ می کند

شیب زمین

هر چه شیب زمین کمتر باشد، سرعت آب جاری کمتر بوده و فرصت بیشتری برای نفوذ در زمین دارد

پوشش گیاهی

پوشش گیاهی سبب نفوذ بیشتر آب در خاک می شود و ذخیره ی آب های زیرزمینی را افزایش می دهد

نکته: هرچه شیب زمین بیشتر باشد، سرعت حرکت آب های زیرزمینی بیشتر می باشد.

نکته: خاک مناسب برای کشاورزی مخلوطی از خاک دانه درشت (مانند شن و ماسه) و خاک دانه ریز (مانند خاک رس) است.

نکته: سرعت حرکت آب های زیرزمینی ۰.۵ متر تا ۵۰۰ متر در سال است که جهت حرکت آن هم به شیب زمین وابسته است.

منطقه اشباع

به منطقه ای که فضا های خالی آن کاملا توسط آب پر شده باشد، منطقه اشباع می گویند.

سطح ایستایی

به سطح بالایی منطقه اشباع سطح ایستابی گفته می شود که مرز بین منطقه اشباع و منطقه بالایی است.

نکته: هر چه عمق چاه بیشتر باشد، عمق سطح ایستابی نیز بیشتر است.

نکته: عمق چاه ها در مناطق ساحلی و مناطق خشک تفاوت دارد. به طوری که نزدیک مناطق دریا عمق چاه های آب کم است، به طوری که ممکن است با حفر چند متر، به منطقه ایستایی برسیم. اما در نواحی خشک این عمق زیاد است و ممکن است بیشتر از ۱۵۰ متر باشد.

محل تشکیل سفره های آب زیرزمینی

اغلب سفره های آب زیرزمینی در رسوبات سخت نشده مانند آبرفت ها و مخروط افکنه ها که متشکل از شن، ماسه و ریگ هستند، تشکیل می شوند.

انواع سفره های آب زیرزمینی

سفره های آب زیرزمینی آزاد

این نوع سفره ها یک لایه نفوذ پذیر بر روی یک لایه نفوذ ناپذیر قرار دارد که بیشتر در دشت ها و کوه ها ایجاد می شوند.

سفره های آب زیرزمینی تحت فشار

این نوع سفره های آب زیرزمینی در جایی تشکیل می شوند که یک لایه نفوذ پذیر بین دو لایه نفوذ ناپذیر قرار بگیرد که بیشتر در نواحی کوهستانی و شیب دار ایجاد می شوند.

نکته: آب های زیرزمینی غالبا بی رنگ، بی بو و فاقد مواد تیره کننده می باشند.

نکته: میزان آلودگی میکروبی آب های زیر زمینی نسبت به آب های سطحی کمتر و املاح معدنی محلول در آن ها بیشتر است.

 

چشمه

در صورتی که در مناطق شیب دار آب های زیر زمینی به طور طبیعی به سطح زمین برسند و جاری شوند، چشمه به وجود می آید.

چشمه

آب سخت

به آبی که میزان کلسیم و منیزیم آن زیاد باشد، آب سخت می گویند.

نکته: اگر املاح موجود در آب زیاد باشد، برای سلامتی مضر است.

قنات

نوعی چشمه ی مصنوعی است که به کمک آن می توان آب های زیر زمینی را به سطح زمین هدایت کرد.

نکته: قنات ها معمولا در مناطقی که میزان بارش سالیانه کم باشد حفر می شوند.

چرخه آب

آب های زمین، همواره بین دریا، هوا و خشکی در حال جابه جایی اند .به این جابه جایی دائمی آب چرخه آب می گویند.

چرخه ی آب

انرژی های مورد نیاز برای چرخه آب

  1. نور خورشید (تبخیر شدن آب)
  2. جریان هوا و باد (جابجایی آب تبخیر شده و هوای مرطوب)
  3. نیروی گرانش زمین (برای بارش باران و برف)

1 یک نظر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *